Dossier Recht op gezonde lucht

Veelgestelde vragen

Veelgestelde vragen

07 november 2017

Vragen over de rechtszaken

Vragen over Luchtwachters

Vragen over overschrijdingspunten en luchtkwaliteitsnormen

Vragen over Luchtvervuiling

Waarom klaagt Milieudefensie de Nederlandse Staat aan?

Milieudefensie klaagt de Staat aan, omdat die veel te weinig doet om onze lucht gezonder te maken. Luchtvervuiling is een ernstig probleem in Nederland. We leven gemiddeld 13 maanden korter door de ongezonde lucht die we elke dag inademen. Jaarlijks overlijden duizenden mensen vroegtijdig en tienduizenden mensen lijden aan ernstige chronische ziekten.

Wat is de eis precies?

Allereerst eisen wij dat de Nederlandse Staat minimaal aan de Europese luchtkwaliteitswet voldoet. Daarnaast willen wij dat de Staat stopt met het schenden van mensenrechten. We willen dat Nederland zorgt voor écht gezonde lucht. De Europese normen zijn niet voldoende om onze gezondheid voldoende te beschermen. De normen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) komen meer in de buurt. Die zijn twee keer zo streng.

Welke rechtszaken lopen er nu?

Het duurde veel te lang voordat er een datum bekend werd voor de rechtszaak, die we al in mei 2016 aankondigden. En ondertussen bleef onze lucht ongezond. Daarom zijn we een spoedprocedure begonnen. Dit zogenaamde 'kort geding' vond 23 augustus 2017 plaats. De rechter stelde ons volledig in het gelijk op al onze eisen, maar de Staat is inmiddels in hoger beroep gegaan. De datum van het hoger beroep is nog niet bekend. De rechtszaak (bodemprocedure) vond uiteindelijk plaats op 14 november 2017. Daarvan volgt op 17 januari 2018 de uitspraak.

Wat is het verschil tussen het kort geding en de bodemprocedure?

Een kort geding is een spoedprocedure: de beslissing is voorlopig en de eisen moeten meteen uitvoerbaar zijn. Daarom gaat het kort geding over concrete punten waar de Nederlandse Staat de Europese luchtkwaliteitswet overduidelijk overtreedt. In een zogenaamde 'bodemprocedure' neemt de rechter definitieve beslissingen. Onze bodemprocedure is ook een uitgebreidere rechtszaak dan het kort geding; we gaan een stap verder. We eisen dat Nederland de mensenrechten in acht neemt, met in het bijzonder het recht op gezondheid. Om gezond te zijn moet de luchtkwaliteit nog veel beter zijn dan de Europese wet voorschrijft. De richtlijnen van de Wereldgezondheidsorganisatie zijn daarvoor leidend.

Waarom zijn er mede-eisers en wie zijn zij?

Heel veel mensen hebben bijgedragen aan onze rechtszaak voor gezonde lucht. Het is een zaak voor en door mensen die te maken hebben met ongezonde lucht in hun omgeving. Jarenlang hebben vrijwilligers meegedaan aan de meetcampagne en de rechtszaak is met crowdfunding gefinancierd. Het is niet meer dan logisch dat Milieudefensie samen met deze mensen de rechtszaak voert. Daarom zijn veel mensen mede-eiser. Zij hebben de advocaat van Milieudefensie gemachtigd om namens hen te pleiten voor gezonde lucht.

Schendt de Staat mensenrechten?

Ja dat vinden wij. Ieder mens heeft recht op goede gezondheid en recht op leven. Nederland overschrijdt op dit moment de Europese normen voor luchtkwaliteit (die op zichzelf al te slap zijn). Door het overschrijden van die normen, sterven er jaarlijks duizenden mensen en worden er tienduizenden ziek. Daarmee schendt Nederland het recht op gezondheid en leven, dus schendt de Staat mensenrechten.

Doet de Staat te weinig aan de luchtkwaliteit?

Zolang de normen overschreden worden, is het duidelijk dat Nederland wettelijk gezien te weinig doet. Bovendien zijn de normen die gehaald moeten worden onvoldoende om de gezondheid te beschermen. Dus ook al worden de wettelijke normen gehaald, dan nog is de Staat niet klaar met het beschermen van de gezondheid van haar inwoners.

Welke maatregelen moet de Staat nemen om de luchtkwaliteit te verbeteren?

Er zijn veel maatregelen die de lucht gezonder kunnen maken en die de overheid bij wijze van spreken morgen al in kan voeren. Denk aan investeren in fietsen en wandelen, autoluwe stadscentra, het uitbreiden van milieuzones, verlagen van maximumsnelheden, elektrisch rijden aantrekkelijk maken, het stimuleren van thuiswerken en het verbeteren van het openbaar vervoer.

Zijn de Europese normen niet streng genoeg?

De Gezondheidsraad heeft nog eens bevestigd dat de Europese normen onze gezondheid niet beschermen. Ook bij lagere concentraties treedt nog ernstige gezondheidsschade op. Staatssecretaris Dijksma heeft eerder aangegeven naar de advieswaarde van de Wereldgezondheidsorganisatie te willen streven. Hierover schreef de Gezondheidsraad: “De huidige normen bieden (...) onvoldoende bescherming, zeker niet voor het ambitieniveau van de staatssecretaris om op termijn te streven naar verwaarloosbaar kleine nadelige gezondheidseffecten.”

Wat zijn Luchtwachters?

Luchtwachters zijn mensen die samen met ons campagne voeren om zo snel mogelijk overal in Nederland op zijn minst aan de Europese luchtkwaliteitsnormen te voldoen. 

Wat doen Luchtwachters?

Luchtwachters houden hun gemeente in de gaten of zij het vonnis van de rechter goed uitvoeren.

Luchtwachters:
• Checken of hun gemeente de juiste maatregelen neemt
• Houden ons op de hoogte van de voortgang
• Gaan het gesprek aan met lokale politici uit hun stad
• Vragen aandacht voor de overschrijdingspunten en luchtkwaliteit in hun stad

Waarom zijn er Luchtwachters?

Op 7 september wonnen wij het kort geding voor gezonde lucht dat we aanspanden tegen de Nederlandse Staat. Dat is goed nieuws, want het dwingt de overheid om de gezondheid van burgers beter te beschermen. De overheid moet er alles aan doen om op zo kort mogelijke termijn overal in Nederland aan de Europese luchtkwaliteitswet te voldoen. De vraag is, gaat de overheid zich aan het vonnis houden? Samen kunnen we er voor zorgen dat het vonnis van de rechter ook écht verandering teweeg gaat brengen. Milieudefensie wil daarom met zoveel mogelijk mensen de overheid in de gaten gaan houden.

Waar gaan luchtwachters aan de slag?

Luchtwachters gaan aan de slag in deze 7 steden:
• Amsterdam
• Rotterdam
• Den Haag (en Rijswijk)
• Utrecht
• Den Bosch
• Eindhoven
• Arnhem

Mensen die buiten deze 7 steden wonen kunnen ook Luchtwachter worden in hun eigen gemeente. Daarnaast kun je Luchtwachter worden voor het Rijk.

Waarom focussen jullie je op 7 steden?

Het RIVM heeft een lijst opgesteld met overschrijdingspunten. In de 7 genoemde steden liggen overschrijdingspunten langs gemeentelijke wegen, die voornamelijk veroorzaakt worden doordat er teveel verkeer rijdt. Dat betekent dat de gemeente verantwoordelijk is voor de aanpak van dit overschrijdingspunt. Als inwoner van een stad kun je je invloed als burger direct inzetten om de gemeente te beïnvloeden. Daarom zoeken we Luchtwachters in die 7 steden.  

Ik woon in een andere stad. Kan ik dan ook Luchtwachter worden?

Ja, je kan ook Luchtwachter worden in je eigen gemeente. Je houdt dan op eigen initiatief de ontwikkelingen rondom luchtkwaliteit en mobiliteit in je stad in de gaten. Een nadeel is dat je minder goed gebruik kan maken van het vonnis uit het kort geding, omdat de rechter daarin heeft geoordeeld dat de overschrijdingspunten zoals aangewezen door het RIVM moeten worden aangepakt. Je kan er ook voor kiezen om Luchtwachter voor het Rijk te worden. Je houdt dan de overschrijdingspunten in de gaten die langs rijkswegen liggen.

Wat kan ik van Milieudefensie verwachten?

Iedereen die Luchtwachter wordt kan gebruikmaken van al onze materialen en meedoen aan onze trainingen. Alleen voor de Luchtwachters in de 7 steden organiseren we een informatiebijeenkomst.

Wat willen jullie met de Luchtwachters bereiken?

Wij willen dat de overheid het vonnis zo snel mogelijk gaat uitvoeren. Wij willen dat op alle plekken waar verkeer zorgt voor teveel luchtvervuiling er zo snel mogelijk maatregelen worden genomen door gemeenten en het Rijk. We willen daarnaast dat hiervoor de juiste maatregelen worden genomen. We willen voorkomen dat er maatregelen worden genomen die de luchtkwaliteit alléén op de plek waar de norm wordt overschreden verbetert, waardoor de ongezonde lucht wordt uitgesmeerd over de rest van de stad en Nederland. We willen dat de lucht overal opknapt!  

Wat is de invloed van Luchtwachters op de overheid?

De luchtkwaliteitsnormen worden op verschillende plekken in Nederland overschreden. Ook op andere plekken is de lucht vaak ongezond. Als Luchtwachter kun je direct invloed uitoefenen op het beleid en de plannen van de gemeente. Je kunt controleren of je gemeente het vonnis van de rechter uitvoert en je gemeente hierop aanspreken als dit niet (goed) gebeurt.

Meten Luchtwachters ook de luchtkwaliteit?

Als Luchtwachter ga je de luchtkwaliteit niet meten. De afgelopen jaren zijn onze meetcampagnes zeer waardevol geweest. Milieudefensie heeft samen met bewoners aangetoond dat de lucht op veel plekken nog altijd erg ongezond is en dat de politiek meer maatregelen moet nemen om de lucht gezonder te maken. We zijn gestopt met meten, omdat we inmiddels ruimschoots hebben bewezen dat het slecht gesteld is met de luchtkwaliteit in Nederland. De meetresultaten zijn gebruikt in onze rechtszaak voor gezonde lucht.

Wat zijn overschrijdingspunten?

De Europese Unie (EU) heeft wetten opgesteld waarin staat hoe goed de luchtkwaliteit moet zijn. Ze hebben normen opgesteld voor onder andere fijnstof en stikstofdioxide. De plekken waarop de Europese normen voor fijnstof en stikstofdioxide worden overschreden noemen we overschrijdingspunten.

Hoe worden deze overschrijdingspunten vastgesteld?

Het RIVM berekent, op basis van informatie over bijvoorbeeld hoeveel verkeer ergens rijdt en hoeveel schadelijke stoffen die voertuigen uitstoten, hoeveel fijnstof en stikstofdioxide er in de lucht zit. Deze berekeningen worden gebruikt om officieel te toetsen of Nederland overal aan de normen voldoet. Ieder jaar brengt het RIVM een rapport uit waarin staat op hoeveel plekken de normen in Nederland nog overschreden worden (de overschrijdingspunten). Deze rapporten heeft de rechter gebruikt om haar vonnis te onderbouwen: Nederland voldoet niet overal aan de wet en moet dat zo snel mogelijk wel gaan doen.

Wat zijn de Europese luchtkwaliteitsnormen?

Er zijn Europese normen voor fijnstof (PM10), voor NO2 en voor enkele andere gassen.

Fijnstof (PM10)
Jaargemiddelde norm: 40μg/m³
Dagnorm: 50 μg/m³
(De dagnorm mag maximaal 35 keer overschreden worden)

Stikstofdioxide (NO2)
Jaargemiddelde norm: 40 μg/m³
Uurnorm: 200 μg/m³
(maximaal 18 keer overschrijden)

Advies Wereldgezondheidsorganisatie
Helaas zijn deze normen niet streng genoeg om onze gezondheid te beschermen. Ook onder de officiële norm is de lucht vaak niet gezond. De WHO adviseert veel lagere concentraties fijnstof om een gezonde leefomgeving te garanderen. Zij adviseren 20 μg/m³ PM10 (fijnstof: alle deeltjes kleiner dan 10 microgram). De helft van de EU-norm. Dus ook als de EU-normen worden gehaald, is de lucht in Nederland op veel locaties nog niet gezond.

Wat doen jullie aan overschrijdingspunten veroorzaakt door industrie, veehouderijen, scheepvaart en houtrook?

De overheid moet alle overschrijdingspunten aanpakken. Dat betekent dat zij zich moeten richten op de bronnen die overschrijdingen veroorzaken, zoals vervuiling afkomstig van verkeer, intensieve veehouderij, industrie, scheepvaart en houtrook. Milieudefensie richt zich op de aanpak van vervuiling afkomstig van verkeer. Kijk voor meer informatie op onze website over onze aanpak. De aanpak van de overige bronnen houden wij wel in de gaten, maar wij voeren hier niet actief campagne op.

Wat kan ik zelf doen als ik vind dat de luchtkwaliteit in mijn buurt moet verbeteren?

Woon je zelf in de buurt van een industriegebied, veehouderij, haven of ervaar je overlast door houtrook en maak je je zorgen over de luchtkwaliteit? Je kunt je altijd richten tot de vergunningverlener van de bedrijven die voor deze overschrijdingspunten zorgen en vragen wat zij gaan doen om de overschrijdingen op te lossen. Doorgaans is de vergunningverlener van bedrijven de gemeente of de provincie. Raadpleeg daarbij de lobbyhandleiding.

Wat als het vonnis van de rechter geen stand houdt bij de bodemprocedure?

De Staat heeft voor het maken van een luchtkwaliteitsplan geen hoger beroep aangetekend. Inmiddels heeft de staatssecretaris een brief geschreven waarin ze verteld wat ze wil gaan doen om het vonnis uit te voeren. Zie voor meer informatie over het luchtkwaliteitsplan van de Staat op onze website. We hebben geen reden om aan te nemen dat dit deel van het vonnis (de aanpak van de overschrijdingspunten) geen stand zou houden in de bodemprocedure. De rechter was heel duidelijk in haar oordeel en het ligt niet voor de hand dat er op dit punt in de bodemprocedure fundamenteel anders zal worden geoordeeld.

Welk deel van het vonnis gaan luchtwachters monitoren?

De Luchtwachters monitoren de maatregelen (uit het luchtkwaliteitsplan) die gemeenten en het Rijk nemen om de overschrijdingen aan te pakken.