Dossier Duurzaam door de stad

Veelgestelde vragen over de Luchtwacht

Veelgestelde vragen over de Luchtwacht

02 november 2017

De rechter heeft gesproken: de overheid moet snel en keihard aan de slag om onze luchtkwaliteit te verbeteren. Samen met Luchtwachters uit het hele land gaan we in de gaten houden of de overheid dat ook écht doet.

Wat zijn Luchtwachters?


Luchtwachters zijn mensen die samen met ons campagne voeren om in 7 steden en bij het Rijk concrete maatregelen voor duurzame mobiliteit te bewerkstelligen.

We zoeken Luchtwachters in deze 7 steden:
• Amsterdam
• Rotterdam
• Den Haag (en Rijswijk)
• Utrecht
• Den Bosch
• Eindhoven
• Arnhem

Mensen die buiten deze 7 steden wonen kunnen ook Luchtwachter worden. Zij houden op eigen initiatief de ontwikkelingen rondom luchtkwaliteit en mobiliteit in hun stad in de gaten. Zij kunnen gebruik maken van al onze materialen en meedoen aan onze trainingen. Wij zullen echter geen informatiebijeenkomst organiseren in andere steden en dorpen.

Wat doen Luchtwachters?


Luchtwachters houden hun gemeente in de gaten of zij het vonnis van de rechter in het kort geding goed uitvoeren.

Luchtwachters:
• Checken of hun gemeente de juiste maatregelen neemt
• Gaan het gesprek aan met lokale politici uit hun stad ­
• Vragen aandacht voor de overschrijdingspunten en luchtkwaliteit in hun stad

Waarom zijn er Luchtwachters?


Op 7 september wonnen wij het kort geding voor gezonde lucht dat we aanspanden tegen de Nederlandse Staat. Dat is goed nieuws, want het dwingt de overheid om de gezondheid van burgers beter te beschermen. De overheid moet er alles aan doen om op zo kort mogelijke termijn overal in Nederland aan de Europese luchtkwaliteitswet te voldoen. De vraag is, gaat de overheid zich aan het vonnis houden? Samen kunnen we er voor zorgen dat het vonnis van de rechter ook écht verandering teweeg gaat brengen. Milieudefensie wil daarom met zoveel mogelijk mensen de overheid in de gaten gaan houden.

Wat willen jullie met het werven van Luchtwachters bereiken?


Wij willen dat de overheid het vonnis zo snel mogelijk gaat uitvoeren. Wij willen dat op alle plekken waar verkeer zorgt voor teveel luchtvervuiling er zo snel mogelijk maatregelen worden genomen door de gemeente en het Rijk. We willen daarnaast dat hiervoor de juiste maatregelen worden genomen. We willen voorkomen dat er maatregelen worden genomen die de luchtkwaliteit alléén op de plek waar de norm wordt overschreden verbetert, waardoor de ongezonde lucht wordt uitgesmeerd over de rest van de stad en Nederland. We willen dat de lucht overal opknapt! Daarvoor moet de overheid de oorzaak van de ongezonde lucht aanpakken door vervuilend vervoer tegen te gaan en te investeren in schoon en duurzaam vervoer. Ook moet de overheid bijvoorbeeld de intensieve veehouderij, industrie, scheepvaart en houtrook aanpakken. Hoewel we dat erg belangrijk vinden, is dat geen onderdeel van deze campagne.

Wat is de invloed van Luchtwachters op de overheid?


De luchtkwaliteitsnormen worden op verschillende plekken in Nederland overschreden. Ook op andere plekken is de lucht vaak ongezond. Veel mensen die in een stad met een overschrijdingspunt wonen komen dagelijks in contact met ongezonde lucht. Als burgers kunnen zij direct invloed uitoefenen op het beleid en de plannen van de gemeente. Zij kunnen controleren of hun gemeente het vonnis van de rechter uitvoert en kunnen de gemeente hierop aanspreken als dit niet (goed) gebeurt. Ook kunnen zij meer mensen informeren over de overschrijdingspunten, luchtkwaliteit en wat dat betekent voor je gezondheid, zodat meer mensen bewust worden van de ernst van ongezonde lucht in hun stad. Hoe meer mensen vragen om gezonde lucht, hoe meer invloed we hebben op het beleid van de gemeente en het Rijk.

Waarom focussen jullie je op 7 steden?


Het RIVM heeft een lijst opgesteld met overschrijdingspunten. In de 7 genoemde steden liggen overschrijdingspunten langs gemeentelijke wegen, die voornamelijk veroorzaakt worden doordat er teveel verkeer rijdt. Dat betekent dat de gemeente verantwoordelijk is voor de aanpak van dit overschrijdingspunt. Als inwoner van een stad kun je je invloed als burger direct inzetten om de gemeente te beïnvloeden. Daarom zoeken we Luchtwachters in die 7 steden.
Het Rijk kan ook veel doen om de luchtkwaliteit in steden te verbeteren. Bovendien liggen een aantal overschrijdingspunten langs snelwegen. Daarom is het ook belangrijk dat we goed checken of het Rijk de juiste maatregelen neemt. Je kunt als Luchtwachter dus ook het Rijk in de gaten houden.

Kan ik ook uit een andere stad mee doen?


Mensen die buiten de 7 steden wonen, kunnen ook Luchtwachter worden voor hun eigen gemeente. Zij houden op eigen initiatief de ontwikkelingen rondom luchtkwaliteit en mobiliteit in hun stad in de gaten. Zij kunnen gebruik maken van al onze materialen en meedoen aan onze trainingen. Wij zullen echter geen informatiebijeenkomst organiseren in andere steden en dorpen. Ook kunnen zij minder goed gebruik maken van het vonnis uit het kort geding, omdat de rechter daarin heeft geoordeeld dat de overschrijdingspunten zoals aangewezen door het RIVM moeten worden aangepakt. Mensen die buiten de 7 steden wonen kunnen er ook voor kiezen om Luchtwachter voor het Rijk te worden. Zij houden dan de overschrijdingspunten in de gaten die langs rijkswegen liggen.

Wat zijn overschrijdingspunten?


De Europese Unie (EU) heeft wetten opgesteld waarin staat hoe goed de luchtkwaliteit moet zijn. Ze hebben normen opgesteld voor onder andere fijnstof en stikstofdioxide. Deze normen gelden al sinds 2005 voor fijnstof en sinds 2010 voor stikstofdioxide. Nederland heeft destijds uitstel gekregen voor het voldoen aan beide normen. Het uitstel voor het voldoen aan de fijnstofnorm liep af op 1 juni 2011. De norm voor stikstofdioxide is in Nederland ingegaan op 1 januari 2015. Er wordt echter nog niet op alle locaties aan de normen voldaan. Milieudefensie heeft dit onder andere aangetoond in haar meetcampagne van 2015. De plekken waarop de Europese normen voor fijnstof en stikstofdioxide worden overschreden noemen we overschrijdingspunten.

Wat zijn de Europese normen?


Er zijn Europese normen voor fijnstof (PM10), voor NO2 en voor enkele andere gassen.

Fijnstof (PM10)
Jaargemiddelde norm: 40μg/m³
Dagnorm: 50 μg/m³
(De dagnorm mag maximaal 35 keer overschreden worden)

Stikstofdioxide (NO2)
Jaargemiddelde norm: 40 μg/m³
Uurnorm: 200 μg/m³
(maximaal 18 keer overschrijden)

Advies Wereldgezondheidsorganisatie
Helaas zijn deze normen niet streng genoeg om onze gezondheid te beschermen. Ook onder de officiële norm is de lucht vaak niet gezond. De WHO adviseert veel lagere concentraties fijnstof om een gezonde leefomgeving te garanderen. Zij adviseren 20 μg/m³ PM10 (fijnstof: alle deeltjes kleiner dan 10 microgram). De helft van de EU-norm. Dus ook als de EU-normen worden gehaald, is de lucht in Nederland op veel locaties nog niet gezond.

Waar kan ik deze overschrijdingspunten vinden?


Het RIVM heeft de overschrijdingen van de luchtkwaliteit berekend en deze gepubliceerd in een rapport.

Hoe worden deze overschrijdingspunten vastgesteld?


Het RIVM berekent, op basis van informatie over bijvoorbeeld hoeveel verkeer ergens rijdt en hoeveel schadelijke stoffen die voertuigen uitstoten, hoeveel fijnstof en stikstofdioxide er in de lucht zit. Deze berekeningen worden gebruikt om officieel te toetsen of Nederland overal aan de normen voldoet. Ieder jaar brengt het RIVM een rapport uit waarin staat op hoeveel plekken de normen in Nederland nog overschreden worden (de overschrijdingspunten). Deze rapporten heeft de rechter gebruikt om haar vonnis te onderbouwen: Nederland voldoet niet overal aan de wet en moet dat zo snel mogelijk wel gaan doen.

Wat doen jullie aan overschrijdingspunten veroorzaak door industrie, veehouderijen, scheepvaart en houtrook? Wat kan ik zelf doen?


De overheid moet alle overschrijdingspunten aanpakken. Dat betekent dat zij zich moeten richten op de bronnen die overschrijdingen veroorzaken, zoals vervuiling afkomstig van verkeer, intensieve veehouderij, industrie, scheepvaart en houtrook. Milieudefensie richt zich op de aanpak van vervuiling afkomstig van verkeer. Kijk voor meer informatie op onze website over onze aanpak. De aanpak van de overige bronnen houden wij wel in de gaten, maar wij voeren hier niet actief campagne op.
Woon je zelf in de buurt van een industriegebied, veehouderij, haven of ervaar je overlast door houtrook en maak je je zorgen over de luchtkwaliteit? Je kunt je altijd richten tot de vergunningverlener van de bedrijven die voor deze overschrijdingspunten zorgen en vragen wat zij gaan doen om de overschrijdingen op te lossen. Doorgaans is de vergunningverlener van bedrijven de gemeente of de provincie. 

Hoe zit het met houtrook?


Er zijn geen specifieke overschrijdingspunten die worden veroorzaakt door houtrook aan te wijzen in de RIVM rapportages. Dat komt doordat uitstoot door houtrook niet in het rekenmodel zit van het RIVM (ze weten nou eenmaal niet wie wanneer waar stookt). Het is dus niet mogelijk om op basis van de officiële rapportages van het RIVM aan te wijzen waar overschrijdingen optreden door houtrook. Die RIVM rapportages liggen ten grondslag aan het oordeel van de rechter. Overigens is het hoe dan ook nodig om luchtvervuiling door houtstook aan te pakken, maar het vonnis van het kort geding geeft daarvoor (nog) weinig aanknopingspunten.

Wat gaan jullie zelf doen aan de monitoring van het vonnis?


Wij gaan samen met de Luchtwachters de 7 gemeenten en het Rijk in de gaten houden en politici en andere beleidsmakers scherp houden op de uitvoering van het vonnis van de rechter. Milieudefensie gaat daarover in gesprek met politici in Den Haag om goede maatregelen te bepleiten. Samen met de Luchtwachters kunnen we meer bereiken voor gezonde lucht en duurzame mobiliteit en houden we leefbaarde steden over.

Maar ook naast de overschrijdinspunten is de lucht toch ongezond?


De Europese luchtnormen zijn onvoldoende streng om de gezondheid te beschermen. Dat betekent dat de lucht ook niet gezond is op plekken waar de normen weliswaar gehaald worden, maar toch veel vervuiling in de lucht zit. Daarom voeren wij een bodemprocedure, waarin we pleiten voor echt gezonde lucht. Het vonnis van het kort geding is een goed begin: daardoor moet Nederland op zijn minst overal aan de normen voldoen. En als ze daarvoor de goede maatregelen nemen, dan knapt de luchtkwaliteit daar overal van op. Samen met de Luchtwachters gaan we er dus voor zorgen dat het vonnis zorgt voor zoveel mogelijk gezonde lucht voor zoveel mogelijk mensen.

Wat als het vonnis van de rechter niet in stand blijft bij de bodemprocedure?


De Staat heeft voor het maken van een Luchtkwaliteitsplan geen hoger beroep aangetekend. Inmiddels heeft de staatssecretaris een brief geschreven waarin ze verteld wat ze wil gaan doen om het vonnis uit te voeren. Zie voor meer informatie over het luchtkwaliteitsplan van de Staat op onze website. We hebben geen reden om aan te nemen dat dit deel van het vonnis (de aanpak van de overschrijdingspunten) geen stand zou houden in de bodemprocedure. De rechter was heel duidelijk in haar oordeel en het ligt niet voor de hand dat er in de bodemprocedure fundamenteel anders zal worden geoordeeld. Bovendien heeft het oordeel van de rechter inmiddels sowieso al flink effect gehad. Veel bestuurders zien in dat er wat moet gebeuren en diverse gemeenten hebben al maatregelen aangekondigd. De Luchtwachters blijven dus nuttig om deze maatregelen te volgen en de goede kant op te sturen.

Welk deel van het vonnis gaan luchtwachters monitoren?


De Luchtwachters monitoren de maatregelen (uit het luchtkwaliteitsplan) die gemeenten en Rijk nemen om de overschrijdingen te doen verdwijnen.

Waarom worden de ¨statistisch te verwachten¨ plekken waar de luchtkwaliteitswet wordt overschreden en de nieuwe projecten die niet plaats mogen vinden niet in de gaten gehouden door de Luchtwachters?


De “statistisch verwachte overschrijdingen” zijn (nog) niet aan te wijzen. Er zijn wel risicolocaties aan te wijzen, maar het is niet zeker waar die overschrijdingen zullen plaatsvinden. Dat zit zo: Het RIVM berekent op elk rekenpunt de jaargemiddelde concentratie van vervuilende stoffen. Dit model is geen zekere voorspelling, het kan mee- of tegenvallen. Omdat er meer rekenpunten vlak onder de norm zitten (en dus kunnen tegenvallen), dan rekenpunten net boven de norm (die mee kunnen vallen) is het aantal statistisch verwachte overschrijdingen veel hoger dan het aantal overschrijdingen dat officieel gerapporteerd wordt. Het aantal statistische verwachte overschrijdingen zit echter het dichtst bij de waarheid.
Milieudefensie gaat de komende tijd goed in de gaten houden wat de overheid doet om ervoor te zorgen dat het aantal verwachte overschrijdingen afneemt, en kijkt ook welke nieuwe projecten niet door zouden mogen gaan, omdat ze kunnen leiden tot nieuwe overschrijdingen. Misschien dat we daar wel eens hulp van de Luchtwachters bij inroepen, maar in principe is dat niet iets wat op dit moment bij het takenpakket van de Luchtwachters hoort.