Dossier Allemaal lokaal

Wist je dit al over soja?

28 november 2016

Wil je meer weten over de problemen rond veevoer-soja, en de oplossingen die wij willen? Hier vind je veelgestelde vragen mét onze antwoorden.

 

 

De problemen met soja

1. Wat is er mis met soja? 
Wat is de link tussen supermarkten hier en ontbossing in Zuid Amerika?
2. Waar wordt soja voor gebruikt?
3. Het sojaschroot dat in het veevoer zit is toch een restproduct, onder andere van wat we zelf consumeren? Dat is toch juist duurzaam?
4. Hoeveel en wat voor soja zit er in veevoer voor koeien?

5, Nederland is toch een klein landje? Onze rol zal dus wel meevallen?
6. Er is toch al duurzame soja (RTRS)?
7. Hoe snel kan alle gewone melk oerwoudvrij zijn? En wat is hier precies voor nodig van wie?
8. Wat is de rol van Monsanto in dit hele verhaal?
9. Sojateelt is toch goed voor de werkgelegenheid in Zuid Amerika?
10. En de boeren in Zuid-Amerika? Hoe kunnen die straks in hun levensonderhoud voorzien als ze geen soja kunnen verbouwen?


Onze oplossingen

1. Wat bedoelen jullie met lokaal geteeld veevoer?
2. Wat zijn goede alternatieven voor soja uit Zuid-Amerika?
3. Kan Europa wel in de behoefte voor veevoer voorzien?
4. Als we soja gaan verbouwen in Europa, verplaatsen we dan niet gewoon het probleem?
5. Is Nederlandse/Europese soja wel een goed alternatief voor Zuid Amerikaanse soja (duurder)?
6. Is het haalbaar om alleen nog zuivel in de schappen van supermarkten te hebben met veevoer van Europese bodem?
7. Bioboeren gebruiken al lokaal veevoer, dan is er toch al een duurzame keuze?
8. Zijn er goede voorbeelden van zuivelproducten waarbij lokaal veevoer is gebruikt?


De problemen met soja

1. Wat is er eigenlijk mis met soja?

De meeste soja voor Nederland komt uit Zuid-Amerikaanse landen. Daar zijn voor de teelt van soja, enorme stukken tropisch bos tegen de vlakte gegaan en unieke savannes verdwenen. Soja is daarmee één van de hoofdoorzaken van ontbossing en het uitsterven van dieren en planten. De uitbreiding van de plantages is bovendien gepaard gegaan met gedwongen landonteigening en grove schendingen van mensenrechten. Lokale bewoners hebben hun land verloren en daarmee hun werk én hun voedselvoorziening.



In de gangbare melkveehouderij in Nederland gebruiken boeren nu 100 procent RTRS-soja (Round Table for Responsible Soy) uit Zuid-Amerika. Aan deze ‘verantwoorde’ soja worden extra eisen gesteld om ontbossing te voorkomen. Wij vinden dat die eisen in de praktijk onvoldoende garanties bieden en zijn van mening dat ketens lokaal gesloten moeten worden. Daarom vragen we om duurzame soja uit Europa. Alleen dan kunnen we uitsluiten dat er geen ontbossing plaatsvindt of dat het verbouwen van soja in Zuid-Amerika andere (duurzaamheids)problemen veroorzaakt. (zie ook vraag 5)

Onder druk van de lage prijzen proberen boeren te overleven door tegen de laagste kosten te produceren. Het is goedkoper om veevoer te produceren in Zuid-Amerika. De consequentie van de focus van onder andere supermarkten op de korte termijn en het maken van winst is zo ten koste gegaan van oerwoud in Zuid-Amerika.

Meer informatie
Rapport verdeling van de economische waarde van de wereldwijde sojateelt
Sojabarometer 2014
Monitor Regionaal eiwitrijk veevoer
Import soja voor veevoer stijgt met 15 procent

Kinderen in Paraguay

< omhoog

2. Waar wordt soja voor gebruikt?

In Nederland wordt bijna alle soja gevoerd aan varkens, kippen en koeien. Sojabonen bestaan uit twee voedingscomponenten: soja-olie en sojameel. Het meel dient als eiwitrijk diervoer. Soja-olie wordt gebruikt voor menselijke voeding en steeds vaker als biobrandstof ter vervanging van fossiele brandstof. Een klein deel van de sojabonen wordt verwerkt tot een heel scala aan producten: van vleesvervangers tot ketjap en van wasmiddelen tot make-up.

< omhoog

3. Het sojaschroot dat in het veevoer zit is toch een restproduct, onder andere van wat we zelf consumeren? Dat is toch juist duurzaam?

De vraag naar soja in Zuid-Amerika bestaat, omdat er vraag is naar veevoer. We verwerken maar 6 procent van de totale wereldproductie van sojabonen in voedingsmiddelen als ketjap, tofu, sojaburgers en dat dan ook met name in Azië. Het overgrote deel (94 procent) van de oogst wordt verwerkt tot sojameel en sojaolie. De sojameel (maar liefst 73 procent) geven we aan onze kippen en koeien en een deel van de sojaolie gebruiken we als veevoer. De voedingsmiddelenindustrie verwerkt het deel dat overblijft in bijvoorbeeld mayonaise, margarine en sauzen.

Meer informatie
Rapport verdeling van de economische waarde van de wereldwijde sojateelt
Sojabarometer 2014

 4. Hoeveel en wat voor soja zit er in veevoer voor koeien?


Nederland produceert per jaar ruim 13 miljard liter melk. Voor die melk is de afgelopen twintig jaar in Zuid-Amerika natuur verdwenen ter grote van 90.000 voetbalvelden (62.000 hectare). Dit blijkt uit een rapport van Stichting Centrum voor Landbouw en Milieu (CLM), in opdracht van Milieudefensie. Een Nederlandse koe eet gemiddeld per dag 55 kg ruwvoer (gras en mais) en 5 kg krachtvoer, waaronder soja. Ze zijn in Nederland na kippen de grootverbruikers van soja. (Alterra onderzoek Monitor Regionaal Veevoer REV). Circa 30 procent van alle soja in de Nederlandse veehouderij gaat naar koeien. 



Gras komt uit Nederland. De mais komt voornamelijk uit Nederland, Europa of de Verenigde Staten, waar ontbossing en het verdwijnen van natuurgebieden voor landbouwgrond geen of nauwelijks een rol speelt. De meeste landbouwgrond gebruiken we in Europa al heel lang voor landbouw. In Zuid-Amerika verdwijnen iedere minuut bossen en natuurgebieden voor sojateelt (10 hectare per 5 minuten in de afgelopen 20 jaar). De milieu-impact is daardoor vele malen groter.



Het overgrote deel (94 procent) van de oogst wordt verwerkt tot sojameel en sojaolie. De sojameel (maar liefst 73 procent) geven we aan onze kippen en koeien en een deel van de sojaolie gebruiken we als veevoer. De voedingsmiddelenindustrie verwerkt het deel dat overblijft in bijvoorbeeld mayonaise, margarine en sauzen. 

Meer informatie:
- Over sojateelt
- Over soja
- Over soja en veevoer
- Over soja en veevoer

 5. Nederland is toch een klein landje? Onze rol zal dus wel meevallen?

Nederland is na China de grootste importeur van soja. Ieder jaar komt via onze havens zo'n 9 miljoen ton soja binnen. Ruim twee derde hiervan exporteren we direct weer. Onze veehouderij gebruikt ongeveer 2,1 miljoen ton van deze soja als veevoer. 

Voor de productie van vlees, zuivel en eieren in Nederland is ruim een half miljoen voetbalvelden aan sojaplantages nodig. In alleen al Brazilië is zoveel veevoer en grasland voor de Nederlandse veehouderij nodig, dat onze voetafdruk daar meer dan 25 procent van het Nederlandse oppervlak beslaat. 

 

Meer informatie:
Voetafdruk van Nederlandse consumptie ligt vooral in het buitenland

< omhoog

6. Er is toch al duurzame soja (RTRS)?

In 2010 hebben een aantal bedrijven en maatschappelijke organisaties (zoals het Wereld Natuur Fonds en Solidaridad) een standaard afgesproken voor de sojateelt. Die standaard heet Round Table for Responsible Soy (RTRS, Ronde Tafel voor Verantwoorde Soja). Het Nederlands bedrijfsleven heeft zich tot doel gesteld dat alle vlees- en zuivelproducten in  onze winkels uiterlijk in 2015 afkomstig moet zijn van dieren die zijn gevoerd met deze RTRS-soja. Maar in 2015 was dat nog maar 35 procent en dan met name bij onze zuivel.

Milieudefensie en veel andere maatschappelijke organisaties vinden de RTRS-standaard bovendien te slap. Op papier is er geen oerwoud gekapt (book & claim methode), maar in werkelijkheid sluit RTRS ontbossing niet volledig uit. De RTRS-soja die koeien krijgen, wordt gemixt met ‘gewone’ soja afkomstig uit gebieden waar de RTRS-criteria niet gelden. Voor de teelt van deze (genetisch gemanipuleerde) RTRS-soja worden bovendien nog steeds erg veel bestrijdingsmiddelen gebruikt; twee keer zoveel als GMO-vrije soja volgens Milieu Centraal.

Wij willen naar een circulair productiesysteem. Dat betekent dat we de voer – mest – kringlopen sluiten op regionale/Europese schaal. Dat we enerzijds voldoende grond hebben voor de productie van veevoer en anderzijds om de mest op uit te rijden zonder dat dit schade toebrengt aan natuur en milieu. Zo brengen we de veehouderij weer in balans, dringen we transportkilometers terug en dat is goed voor het klimaat.

RTRS soja en ontbossing

Ontbossing in Zuid-Amerika voor RTRS-soja kunnen we op papier wel, maar in de praktijk niet uitsluiten. De RTRS-soja mag komen van plantages die voor 2009 ontbost zijn. De vraag naar soja blijft echter toenemen. Dus als om aan de vraag te voldoen het gebied dat Zuid-Amerikaanse telers nodig hebben om soja te verbouwen groeit, verdwijnt ergens anders vermoedelijk oerwoud voor sojaplantages (verdringingseffect en indirecte boskap). Ook kan er in het veevoer van koeien momenteel nog steeds veel soja zitten die NIET RTRS-soja is. Op papier is er niet ontbost maar in werkelijkheid  is de soja een mix van zowel RTRS- telers als niet-RTRS telers (‘book & claim’ methode). 


Zuivelbedrijven moeten nu RTRS-certificaten kopen. Dat mogen bedrijven zijn in bijvoorbeeld India, terwijl deze soja uit India niet voor Nederlands vee wordt gebruikt.

Bestrijdingsmiddelen
Ook kunnen we het overdadig gebruik van bestrijdingsmiddelen van sojatelers bij het verbouwen van RTRS-soja niet uitsluiten. RTRS stelt wel eisen aan het bestrijdingsmiddelengebruik. Volgens Milieu Centraal echter kent genetisch gemanipuleerde soja (waaronder dus ook RTRS soja) per definitie gemiddeld een twee keer zo hoog bestrijdingsmiddelengebruik per hectare dan non-GMO soja. Door het gebruik van de middelen, die in Europa vaak al lang verboden zijn, verdwijnt waardevolle natuur. De normen voor bestrijdingsmiddelengebruik in Zuid-Amerika zijn bovendien veel soepeler dan die in Europa en Zuid-Amerikaanse autoriteiten controleren deze slecht.

Circulaire economie

Het is beter als we inzetten op een voedselproductie waarbij we minder met grondstoffen over de wereld slepen en mineralenkringlopen op kleinere schaal plaatsvinden. In Zuid-Amerika putten we nu de bodem uit (ontbossing, monocultuur – het verbouwen van slechts één soort gewas) en zijn hele stukken land niet meer te gebruiken voor de productie van voedsel. In Nederland zitten we tegelijkertijd met een mestoverschot (veel dieren, weinig land) waardoor we ons milieu vervuilen en de Nederlandse natuur schade oploopt. Kortom, het is beter voor het milieu in Zuid-Amerika en hier om oerwoudvrij veevoer te produceren en veevoergewassen dichter bij huis te telen.

< omhoog

7. Hoe snel kan alle gewone melk oerwoudvrij zijn? En wat is hier precies voor nodig van wie?

Als zuivelorganisaties en supermarkten echt willen, kunnen we binnen 1-2 jaar alle zuivel produceren met krachtvoer en soja die niet uit Zuid-Amerika komt, maar uit Europa. Voor Europees krachtvoer/ soja wordt geen bos gekapt. Als supermarkten en zuivelorganisaties dit eisen, zullen boeren wel moeten overschakelen op Europees veevoer. Daar moeten boeren dan wel een kleine meerprijs voor betalen.  Dat kan als ze dan ook een eerlijke prijs betaald krijgen voor hun melk: gemiddeld 0,5 cent per liter meer volgens het Centrum voor Landbouw en Milieu.



Meer informatie
-
Rapport meerkosten van de veehouderij

8. Wat is de rol van Monsanto in dit hele verhaal?

Monsanto (binnenkort onderdeel van Bayer) is marktleider in GMO-zaden en fabrikant van het onkruidbestrijdingsmiddel RoundUp. Daarmee is dit bedrijf ook marktleider in GMO-zaden voor soja in Zuid-Amerika. Monsanto is in oktober 2016 in het Monsanto Tribunaal door een internationaal gezelschap zeer kritisch onder de loep genomen, waarbij is vastgesteld dat op grote schaal basale mensenrechten geschonden worden door het bedrijf. Ook werd het bedrijf verdacht van het plegen van ecocide. De rechters zijn bezig de cases te onderzoeken en een uitspraak te doen.



Meer informatie
- Monsanto Tribunaal

Brazilie sojaveld

 9. Sojateelt is toch goed voor de werkgelegenheid in Zuid-Amerika?

Nee, want in de grootschalige sojateelt zijn voor 400 hectare gemiddeld één tot twee werknemers nodig. Kleinschalige landbouw levert op diezelfde grond genoeg werk op voor tachtig mensen. De oprukkende sojateelt leidt zo dus juist tot een toename van de werkloosheid. Mensen die hun land en werk verliezen trekken meestal naar de sloppenwijken in de grote steden en het platteland loopt leeg. Dit leidt tot een trek naar de steden wat plaatselijk opnieuw tot boskap leidt vanwege woningbouw, bijvoorbeeld in Asuncion, de hoofdstad van Paraguay. Uiteindelijk verdienen alleen de grote sojaproducenten  en regeringen aan de export van de soja naar Europa en Azië. 


< omhoog

10. En de boeren in Zuid-Amerika? Hoe kunnen die straks in hun levensonderhoud voorzien als ze geen soja kunnen verbouwen?


Op meer dan de helft van alle akkerbouwgrond in Zuid-Amerika wordt soja verbouwd. De lokale bevolking raakt land kwijt waarop zij voorheen voedsel verbouwden. Hun eten wordt bovendien duurder, omdat er steeds minder grond overblijft voor de productie ervan. 
Dit probleem doet zich ook op wereldschaal voor. Voor de productie van veevoer (waaronder ook grasland) gebruiken we maar liefst 80 procent van alle landbouwgrond in de wereld. Dus, hoe meer vlees, zuivel en eieren wij in Nederland eten, hoe meer de voedselproductie voor andere mensen in het gedrang komt. Er is immers geen onbeperkte hoeveelheid vruchtbare grond in de wereld.

< omhoog

Onze oplossingen

1. Wat bedoelen jullie met lokaal geteeld veevoer?

Veel gras en mais is al lokaal geteeld veevoer, maar de soja in het  krachtvoer komt nu vooral uit Zuid-Amerika. Een omschakeling naar lokaal veevoer gaat in stappen. Daarom pleiten we nu voor Europees veevoer. Tegelijk zijn we ook in gesprek met boeren om te kijken of het van nog dichterbij kan. En dat kan! Het kan zelfs uit Nederland. We accepteren dat boeren ook krachtvoer uit Europa inkopen, maar dat moet dan wel van een duurzaam keurmerk voor GMO-vrije soja zijn (Donau/Europe Soy, Proterra, RTRS-GMO-vrij, ICSS plus voluntary add on, EKO, EU-biologisch).

Meer informatie
- Over lokaal veevoer in Nederland

< omhoog

2. Wat zijn goede alternatieven voor soja uit Zuid-Amerika?

Op dit moment zijn er Europese alternatieven als lupine, erwten, veldbonen en soja. Deze zijn wel duurder. Aan deze extra kosten moet de hele keten meebetalen, supermarkten, zuivelorganisaties, boeren, maar ook consumenten. We weten dat mensen dat wel over hebben voor het in stand houden van het oerwoud.

Er zijn inmiddels meerdere proeven met soja geweest in Nederland die qua opbrengsten kunnen concurreren met soja uit Brazilië en Argentinië. Door verdere productiestijging (door kennis en ervaring met boeren te delen) zullen de kosten van productie hier verder dalen. Als Europa dan ook haar landbouwbeleid herziet (subsidies en heffingen), kan Europese eiwitteelt snel concurreren met Zuid-Amerikaanse soja. 
Een Europese importheffing op soja (die er in de jaren ’80 nog was en opnieuw ingevoerd kan worden) kan dit proces versnellen. 


< omhoog

 3.Kan Europa wel in de behoefte voor veevoer voorzien?

Kennisinstituut Alterra berekende in 2012 of we ons veevoer voor honderd procent in Nederland kunnen produceren. Dat kan, als we stoppen met exporteren van voedsel. Daarmee zijn wij zijn niet voor een totaalverbod op export, maar wel voor minder vee en minder export. Zo komt er namelijk  meer ruimte voor de teelt van eiwitrijk veevoer. 





In Europa is voldoende landbouwgrond om ons eigen veevoer te telen, zeker voor veevoer voor melkvee (700.000 ton per jaar). Op dit moment telen we in Europa alleen nog lang niet genoeg sojavervangende gewassen om  te kunnen concurreren met de goedkope Zuid-Amerikaanse soja. Voor het Nederlandse veevoer is 2,1 miljoen ton soja nodig, waarvoor minimaal 800.000 hectare nodig is om het te verbouwen. Deze ruimte is in Nederland niet beschikbaar. In de rest van Europa wel; vooral in Oost-Europa en de Oekraïne is nog veel ongebruikte landbouwgrond. 
In 2016 wordt naar verwachting 2,3 miljoen ton soja verbouwd in de EU. 

Het vervangen van soja door in Europa geteelde gewassen is een optie die goed is voor Europese én Zuid-Amerikaanse akkerbouwers, voor onze koeien, kippen en varkens én voor het milieu.


Meer informatie:

Factsheets over het sluiten van kringlopen:
- Factsheet 1
Factsheet 2
Factsheet 3

< omhoog

4. Als we soja gaan verbouwen in Europa, verplaatsen we dan niet gewoon het probleem?

Als we soja in Europa verbouwen en Europa in 2023 zelfvoorzienend is op het gebied van soja, lossen we het probleem van (risico op)ontbossing in Zuid-Amerika grotendeels op. Zo gaan we klimaatverandering als gevolg van ontbossing tegen. 
Vooral in Oost-Europa is nog veel ongebruikte landbouwgrond, waar we soja zouden kunnen telen. Daar verdwijnen geen bossen voor, al moet we in landen als Roemenië en Oekraïne wel alert blijven. Het is daarnaast belangrijk dat we ook minder dieren houden en minder vlees en zuivel eten. Als we minder dieren houden, hebben we minder veevoer nodig en kunnen we ons vlees, onze zuivel en eieren op Europese bodem produceren. Als de sojaproductie in Europa per hectare (nu gemiddeld 2,6 ton/ha) nog verder toeneemt door nieuwe technieken en betere rassen, is ook minder grond in Europa nodig. Verder levert het verbouwen van soja ook wat op: doordat soja de bodem verbetert, brengt het gewas dat je daarna teelt meer op met minder mest. Het is dus waardevol om het op te nemen in de gewasrotatie van akkerbouwers in Europa.  



< omhoog

5. Is Nederlandse/Europese soja wel een goed alternatief voor Zuid Amerikaanse soja (duurder)?

Als Nederlandse mengvoerbedrijven duurzaam gecertificeerde soja (Donau/Europe soja) zouden bestellen in april 2017, is de prijs hiervan 459 euro per ton. Dit is iets duurder dan de  gangbare soja prijzen. Zonder certificering zijn de kosten iets lager. Per liter melk zijn de meerkosten ten opzichte van Zuid-Amerikaanse soja verwaarloosbaar (0,5 cent/kg melk. Bron: CLM).

< omhoog

6. Is het haalbaar om alleen nog zuivel in de schappen van supermarkten te hebben met veevoer van Europese bodem?

Diverse melkveehouders, veevoerbedrijven en zuivelbedrijven oriënteren zich nu op overschakeling op Europees, GMO-vrij veevoer met een duurzaam keurmerk. Voor zuivelfabrieken is een argument hiervoor dat steeds meer Duitse supermarkten, zoals REWE, eisen dat alle huismerk zuivel is gemaakt van GMO-vrij veevoer. De organisatie Ohne Gentechnik verwacht dat eind 2017 mogelijk zelfs alle Duitse supermarkten dit gaan eisen. Duitsland is de grootste exportmarkt voor Nederlandse zuivel. Wij vragen daarom aan de Nederlandse Zuivel Organisatie om alle melkveehouders te vragen eind 2017 alleen GMO-vrije soja te gebruiken dat uit Europa komt.

Dierenbescherming, Natuur en Milieu en Vogelbescherming werken bovendien aan een voorstel voor Beter Leven keurmerk zuivel, waarbij (vanaf 2 sterren) koeien alleen duurzame GMO-vrije soja uit Europa krijgen. Diverse supermarkten hebben hiervoor al belangstelling getoond. Daarnaast kunnen zuivelfabrieken of supermarkten besluiten extra eisen te stellen aan weidezuivel die in de schappen ligt: duurzame, gecertificeerde regionale/Europese soja in krachtvoer, grondgebonden melkveehouderij en 10 procent kruidenrijk grasland vanwege weidevogels, met een daarbij passende eerlijke meerprijs van 8 cent per liter melk en een minimumprijs van 37 cent. 

< omhoog

7. Bioboeren gebruiken al lokaal veevoer, dan is er toch al een duurzame keuze?


Voor de productie van biologisch vlees, zuivel en eieren gebruiken boeren ook soja, maar veel minder dan voor gangbaar vlees, zuivel en eieren. Deze soja is bovendien biologisch geteeld dus zonder genetische modificatie en bestrijdingsmiddelen. De biologische sector zet vanwege een wettelijke eis ook in op een zo groot mogelijk aandeel regionaal geteeld veevoer. Daarnaast is biologisch beter voor het dierenwelzijn. Wij willen dat ook de biologische sojateelt in Europa plaatsvindt en niet in Zuid-Amerika of andere verre landen. De biologische melkveesector is het daarmee eens en werkt aan aanvullende normen voor Europees veevoer in 2017. Biologische zuivel is dus een goede keus! 



< omhoog

8. Zijn er goede voorbeelden van zuivelproducten waarbij lokaal veevoer is gebruikt?


Milieudefensie heeft de afgelopen jaren in het kader van de campagne Allemaal Lokaal samengewerkt met boeren  aan lokaal veevoer. Daar zijn het GIJS ei van boer David Janssen en de Aurora kaas met veevoer uit Nederland het resultaat van. Deze producten met lokaal veevoer liggen nu in de schappen van supermarkten (Plus) en van natuurvoedingswinkels (Ekoplaza). Maar er zijn meer goede voorbeelden. Diverse grondgebonden melkveehouders op veengrond gebruiken lokaal veevoer, zoals het concept ‘Pure Graze’. Dit zijn niet-biologische bedrijven die al hun veevoer uit Nederland halen. Bijvoorbeeld omdat zij veel eiwitrijk gras telen en soja niet nodig hebben.



Meer informatie:
De pilots van Allemaal Lokaal
Weide Weelde Zuivel
Aurora Kaas

< omhoog